Jeśli jesteś rodzicem, nauczycielem, instruktorką jakiegokolwiek sportu, czy po prostu masz na co dzień kontakt z młodzieżą, istnieje duże prawdopodobieństwo, że spotykasz na swojej drodze osoby nastoletnie LGBT+. Od Twoich reakcji, słów, wypowiadanych opinii zależeć może w dużym stopniu dobrostan, zdrowie psychiczne, a czasem nawet życie młodej osoby. Warto odpowiedzieć sobie zawczasu na pytanie, czy chcę być kolejnym człowiekiem (nierzadko jednym z wielu), który ocenia, wyklucza, poddaje w wątpliwość orientację seksualną lub tożsamość płciową młodej osoby? Czy chcę być być może jedynym dorosłym, który okaże wsparcie, zrozumienie, doda siły i otuchy? Bo czasem wystarczy jeden empatyczny człowiek, z którym można szczerze porozmawiać, z którym czujemy się bezpiecznie, będąc sobą, by nastolatka_ek mogła zacząć odbudowywać swoje często już mocno naruszone poczucie własnej wartości. By odzyskał_a, przynajmniej częściowo, wiarę w to, że ludzie mogą być wsparciem, a świat może być bezpieczny. Taka jedna, rozumiejąca, dorosła osoba na drodze dziecka/nastolatka_i to z resztą ktoś, do kogo często w przyszłości odwołujemy się w terapii, gdy chcemy zmienić budowane przez lata przekonanie o tym, że świat jest niebezpieczny, ludzie źli, a osoba w terapii mało wartościowa. I nierzadko odnalezienie jednej takiej osoby w historii życia – osoby, która widziała nastolatkę_a jako ważnego i wartościowego człowieka, która akceptowała i stawała w obronie, gdy działa się jej/jemu krzywda – jest kluczowym momentem terapii. Teraz, w związku z wydarzeniami wokół nas – nasileniem wrogości, przemocy i mowy nienawiści w stosunku do osób LGBT+, każdy z nas może stać się dla jakiejś młodej osoby kimś takim. Punktem odniesienia, źródłem poczucia bezpieczeństwa i zaufania do ludzi i świata. Jak więc wspierać mądrze?

Wiedza

Każdy człowiek, do pewnego stopnia kieruje się w życiu stereotypami – czyli uproszczonym, skrótowymi sposobami widzenia rzeczywistości, które pomagają się nam w świecie szybko orientować, dając gotowe wzorce myślenia i reagowania. Gdy stereotypy dotyczą mniejszości to już niedaleka droga do uprzedzeń – wrogiego nastawienia do określonej grupy ludzi, które spowodowane jest wyłącznie przynależnością tych osób do danej grupy. Kolejnym krokiem jest dyskryminacja, czyli przejście od myślenia do działania i jawne okazywanie wrogości, gorsze traktowanie kogoś, wyłącznie dlatego, że do konkretnej grupy przynależy. Stereotypami w sposób automatyczny posługujemy się wszyscy – bo tak jest łatwiej i szybciej. Możemy jednak, zdając sobie z tego sprawę, świadomie wychwytywać tego typu myśli, poddawać je w wątpliwość oraz nie pozwalać, by prowadziły do uprzedzeń i dyskryminacji. Do tego potrzebna jest wiedza – rzetelna, naukowa, która bardzo często przeczy temu, co przyjęło się za stereotyp. By więc być dobrym sojusznikiem młodzieży LGBT+, warto uzupełnić swoją wiedzę o fakty, dotyczące rozwoju seksualnego człowieka oraz jego tożsamości płciowej. Dobrym źródłem rzetelnych informacji są strony Kampanii Przeciw Homofobii, Stowarzyszenia Miłość Nie Wyklucza oraz Fundacji Trans-Fuzja. Poniżej wyjaśniam kilka podstawowych pojęć, które warto znać, by móc świadomie uczestniczyć w rozmowach na ten temat:

  • Orientacja seksualna – to względnie trwały wzorzec pociągu seksualnego, emocjonalnego i romantycznego do osób konkretnej płci. Obecnie naukowcy są zgodni, że orientacja seksualna jest w dużym stopniu determinowana biologicznie (genetycznie i hormonalnie) i nie jest kwestią wyboru czy decyzji [i] [ii].
  • Homoseksualność – to orientacja seksualna, w której atrakcyjne seksualnie i/lub romantycznie są dla nas głównie osoby tej samej płci
  • Heteroseksualność – to orientacja seksualna, w której za atrakcyjne seksualnie i/lub romantycznie uznajemy głównie osoby przeciwnej płci
  • Biseksualność – to orientacja seksualna, w której za atrakcyjne seksualnie i/lub romantycznie uznajemy osoby obu płci
  • Aseksualność – orientacja seksualna, w której nie czujemy potrzeby kontaktów seksualnych z innymi ludźmi.
  • Tożsamość płciowa – wewnętrzna identyfikacja z płcią męską, kobiecą, oboma, żadną z nich lub gdzieś pomiędzy.
  • Osoby transpłciowe – to osoby, identyfikujące się z inną płcią, niż ta przypisana im przy urodzeniu.
  • Osoby niebinarne – to osoby, które nie identyfikują się w 100% z żadną z płci.

Znając te pojęcia łatwo zauważyć, że orientacja seksualna i tożsamość płciowa to dwie różne rzeczy. Zarówno osoby cispłciowe (czyli te, które dobrze czują się z płcią, jaką przypisano im przy urodzeniu), jak i osoby transpłciowe mogą posiadać orientację heteroseksualną, homoseksualną, biseksualną lub aseksualną.

Homoseksualność przez lata uznawana była za zaburzenie psychiczne i jako taka ujmowana w klasyfikacjach chorób i zaburzeń psychicznych. Próbowano ją na różne sposoby leczyć np. za pomocą terapii konwersyjnych. Jak pokazują badania naukowe ich stosowanie skutkuje niezwykle często depresją, myślami i próbami samobójczymi, zinternalizowaną homofobią, a także odrzuceniem wiary/religii [iii].

Reklama

Dopiero w 1973 roku homoseksualność została oficjalnie usunięta z DSM (amerykańskiej klasyfikacji chorób i zaburzeń psychicznych). Aktualnie zdecydowana większość światowych towarzystw naukowych (psychologicznych, psychiatrycznych, pediatrycznych) nie zaleca stosowania terapii nastawionych na zmianę orientacji seksualnej, doświadczanej tożsamości płciowej lub jej ekspresji, uznając je za nieetyczne oraz nieskuteczne [iv] [v].

Pomoc psychologiczna i psychoterapeutyczna kierowana do osób LGBT+, jeśli jej tematem jest orientacja seksualna/tożsamość płciowa, polega obecnie przede wszystkim na wspólnej pracy nad akceptacją oraz eksploracji orientacji seksualnej/tożsamości płciowej pacjenta_tki oraz pomocy w radzeniu sobie z doświadczanym stresem mniejszościowym (chronicznym obciążeniem napięciem wynikającym z przynależności do grupy mniejszościowej). Wynika to z panującej zgody w środowisku psychologicznym i psychoterapeutycznym, co do tego, że:

  • Homoseksualność i biseksualność są normalnymi wariantami ludzkiej seksualności;
  • Seksualny i romantyczny pociąg, uczucia i zachowania wobec osób tej samej płci są normalnymi i pozytywnymi odmianami ludzkiej seksualności, niezależnie od orientacji seksualnej;
  • Tożsamość płciowa jest konstrukcją niebinarną, która umożliwia istnienie różnych identyfikacji płciowych;
  • Tożsamość płciowa człowieka może nie być zgodna z płcią przypisaną mu przy urodzeniu;
  • Różne formy ekspresji płciowej oraz różne tożsamości płciowe, wykraczające poza klasyfikację binarną, są normalnymi i pozytywnymi odmianami ludzkiego doświadczenia [vi] [vii] [viii]

Uważaj na to, co mówisz

Słowa, których używamy na co dzień mają znaczenie. Czasem, nawet nieświadomie używamy określeń i sformułowań, które mają charakter dyskryminujący osoby, zaliczające się do mniejszości. Wielu moich nastoletnich pacjentów LGBT+ oraz tych, mających wątpliwości dotyczące własnej seksualności lub tożsamości płciowej obawia się rozmawiać o tym ze swoimi najbliższymi, podejrzewając na podstawie ich codziennych wypowiedzi, że osoby te zareagują złością i wrogością (co czasem, choć nie zawsze, okazuje się słuszną obawą). Bardzo często nastolatki te nie mają w swoim otoczeniu ani jednej osoby z którą mogłyby szczerze porozmawiać o swoich wątpliwościach, obawach, trudnych emocjach. Czują się osamotnione, jednocześnie bardzo bojąc się otworzyć zarówno przed rodziną, jak i rówieśnikami, świadome, że grozi im odtrącenie. Jeśli więc chcemy, by nasze dziecko, nasz_a uczeń_nnica, czy wychowanka_ek mógł_ogła przyjść do nas i porozmawiać o wątpliwościach dotyczących jej/jego seksualności, tożsamości płciowej to najpierw musimy zadbać o to, by osoba ta czuła się z nami bezpiecznie, by mogła być pewna, że nie ocenimy jej przez pryzmat własnych stereotypów i uprzedzeń. A pewność taką i zaufanie zdecydowanie zaburza to, gdy na co dzień wypowiadamy się w sposób homo/bi/trans-fobiczny. Po pierwsze unikajmy więc żartów i powiedzeń o takim charakterze. Warto przyjrzeć się temu, jak mówimy o innych ludziach LGBT+, bo istnieje duża szansa, że ten bliski nam nastolatek będzie spodziewał się, że potraktujemy go dokładnie tak samo, jak osoby, które widzimy w telewizji, gazetach, czy na ulicy. Jeśli mówimy o nich z niechęcią, wrogością, lub naśmiewamy się z nich trudno oczekiwać, że nasze dziecko spodziewało się będzie z naszej strony akceptacji i gotowości do rozmowy.

Obserwuj

Osoby LGBT+ mierzą się na co dzień z odrzuceniem, dyskryminacją, przemocą, szkolnym bullyingem. Doświadczają stresu mniejszościowego. Trudno więc dziwić się, że częściej występują w tej populacji takie zaburzenia, jak depresja, czy zaburzenia lękowe[ix], a także samookoleczenia, zaburzenia odżywiania oraz nadużywanie substancji psychoaktywnych. W Polsce myśli samobójcze dotyczą aż 70% osób LGBT poniżej 18. roku życia, a poważne objawy depresji występują u 50% tej populacji[x]. Dlatego ważne jest, by obserwować i rozmawiać, a wszelkie niepokojące sygnały (jak obniżony nastrój, myśli samobójcze, strach przed wyjściem z domu) traktować poważnie i proponować adekwatną pomoc (wizytę u specjalisty- psychiatry, psychoterapeuty, a w sytuacji realnego zagrożenia życia – wezwanie pogotowia i leczenie w oddziale psychiatrycznym).

Reaguj

Wykluczenie, dyskryminacja, przemoc w oczywisty sposób wpływają negatywnie na zdrowie psychiczne i dobrostan osób LGBT+. Poczucie, że nikt nie staje w naszej obronie, gdy dzieje się nam krzywda jest wyjątkowo bolesne. Dlatego reaguj, gdy słyszysz lub widzisz, że ktoś w Twoim otoczeniu jest krzywdzony. Zawsze istnieją kroki, które można i należy podjąć w takich sytuacjach. W szkole są to programy antydyskryminacyjne i antybullyingowe, na ulicy to po prostu wyrażenie sprzeciwu i stanięcie w obronie krzywdzonej osoby. Gdy nie reagujemy na przemoc, dajemy jej ciche przyzwolenie, sprawcę pozostawiamy w poczuciu, że ma prawo krzywdzić, a ofiarę w przekonaniu, że jest pozostawiona sama sobie lub też, że na takie właśnie traktowanie zasługuje.

Reklama

Słuchaj i towarzysz

Jeśli sam_a zaliczasz się do cispłciowych, heteronormatywnych osób, prawdopodobnie trudno będzie Ci zrozumieć z czym na codzień mierzy się nastolatek_tka LGBT+. Oznacza to też, że najprawdopodobniej nie wiesz, co będzie dla niej/niego w tym momencie najlepsze. Na pewno też nie wiesz lepiej od samej osoby zainteresowanej, jak ona się czuje i czy to „tylko taki etap”.

Funkcjonujące w społeczeństwie stereotypy oraz niewystarczająca edukacja seksualna mogą sprawiać (co często ma miejsce), że nastoletnia osoba widzi swoje wątpliwości, jako coś złego, nienormalnego lub jako grzech. Kontakt z dorosłymi, posiadającymi wiedzę na temat rozwoju człowieka oraz będącymi w stanie polecić odpowiednie źródła informacji jest więc bardzo potrzebny do tego, by przeżywane przez młodą osobę uczucia i wątpliwości normalizować. Pamiętajmy też o tym, że każda młoda osoba ma prawo sama decydować o tym kto i kiedy dowie się o jej tożsamości płciowej lub orientacji seksualnej, przekazywanie więc komukolwiek takich informacji (bez zgody nastoletniej osoby) lub wymuszanie coming out’u może być krzywdzące i potencjalnie niebezpieczne.

Najlepszym więc, co można zrobić to przede wszystkim wysłuchać. Z empatią, zainteresowaniem i autentyczną chęcią zrozumienia tego, co druga osoba przeżywa. Często młoda, nieheteronormatywna lub transpłciowa osoba nie ma wokół siebie ludzi (zwłaszcza dorosłych), z którymi może podzielić się swoimi wątpliwościami, myślami i emocjami bez obawy przed odrzuceniem, wyśmianiem lub wręcz ukaraniem. A bycie wysłuchanym i zaakceptowanym takim, jakim się jest, jest potrzebne każdemu z nas do zbudowania zdrowego poczucia własnej wartości. Słuchaj więc, unikając dobrych rad i łatwych rozwiązań. Towarzysz w wątpliwościach, nie naciskaj na natychmiastowe określenie się jako osoba homoseksualna czy transpłciowa – niektórzy wiedzą to od razu, innym potrzebny jest czas. Używaj takich imion i zaimków, o jakie prosi Cię osoba, z którą rozmawiasz. I pamiętaj, że sprzeciw, czy zaprzeczanie doświadczeniu dziecka, z którym masz kontakt nie zmieni ani jego orientacji seksualnej ani tożsamości płciowej – może jedynie spowodować, że poczuje się ono odtrącone i niezrozumiane.

Literatura:

  • [i] Frankowski BL, American Academy of Pediatrics Committee on Adolescence. Sexual orientation and adolescents. „Pediatrics”. 113 (6), s. 1827–32, czerwiec 2004. DOI: 10.1542/peds.113.6.1827. PMID: 15173519.
  • [ii] Gail Wiscarz Stuart: Principles and Practice of Psychiatric Nursing. Elsevier Health Sciences, 2014, s. 502.
  • [iii] Haldeman, 2001; Shidlo & Schroeder, 2002.
  • [iv] Stanowisko Polskiego Towarzystwa Seksuologicznego ws sytuacji społecznej, zdrowotnej i prawnej osób transpłciowych
  • [v] 1997 APA Resolution on Appropriate Therapeutic Response to Sexual Orientation (American Psychological Association, 1998
  • [vi] American Psychological Association, (2012), Guidelines for Psychological Practice with Lesbian, Gay, and Bisexual Clients. American Psychologist, 67(1), 10–42.
  • [vii] American Psychological Association. (2015). Guidelines for Psychological Practice with Transgender and Gender Nonconforming People. American Psychologist, 70(9), 832-864.
  • [viii] American Psychological Association & National Association of School Psychologists. (2015). Resolution on gender and sexual orientation diversity in children and adolescents in schools.
  • [ix] King, M., Semlyen, J., Tai, S.S. et al. A systematic review of mental disorder, suicide, and deliberate self harm in lesbian, gay and bisexual people. BMC Psychiatry 8, 70 (2008)
  • [x] Sytuacja społeczna osób LGBTA. Raport za lata 2015–2016 pod red. Magdaleny Świder i dr Mikołaja Winiweskiego

Autorka:

Joanna Gruhn-Devantier

Joanna Gruhn-Devantier – psycholog, absolwentka Uniwersytetu Warszawskiego. Psychoterapeutka w trakcie procesu certyfikacji, ukończyła czteroletnie podyplomowe szkolenie psychoterapeutyczne w Ośrodku Psychologiczno-Medycznym „Mabor”, rekomendowanym przez Polskie Towarzystwo Psychiatryczne. Prowadzi psychoterapię dzieci, osób dorosłych oraz rodzin w podejściu psychodynamicznym, które łączy z nurtem systemowym. Współzałożycielka Domu Rozwoju.

Reklama