Rodzina jako system

 

W ujęciu systemowym każda rodzina stanowi system, składający się z członków, między którymi zachodzą złożone interakcje. W obrębie rodziny możemy wyróżnić granice wewnętrzne, które oddzielają od siebie podsystemy (np. rodziców, dzieci, rodzeństwa). Subsystemem może być jedna, dwie lub więcej osób. System rodzinny charakteryzują również granice zewnętrzne, które wyodrębniają go od otoczenia (innych rodzin, instytucji). Podejście systemowe zakłada, że to, co się dzieje w rodzinie, wywiera ogromny wpływ na zachowanie każdego z jej członków. Wpływ ten jest tak duży, że nie da się zrozumieć występujących u danej jednostki zaburzeń bez znajomości jej sytuacji rodzinnej. Skuteczna psychoterapia wymaga obserwacji całej rodziny oraz zachodzących w niej relacji.

Reklama

 

Homeostaza

 

Celem mechanizmu homeostazy jest utrzymanie stabilności w rodzinie. Gdy system jest zagrożony rozpadem, członkowie rodziny podejmują różnego rodzaju zachowania dla przywrócenia równowagi. Często zachowania te są konstruktywne oraz adekwatne do potrzeb sytuacji. Jednak zdarza się, że w celu przywrócenia zaburzonej równowagi systemu rodzinnego, jeden z członków rodziny przejawia objawy zaburzeń psychicznych. To zjawisko bardzo często można zaobserwować u dzieci, które reagują na kłótnie między rodzicami atakami agresji. W takiej sytuacji rodzice zaczynają współpracować, skupiając się na problemie dziecka, co zwiększa spójność rodziny i przywraca utraconą równowagę. Systemowe koncepcje rodziny podkreślają, że problemy psychiczne, występujące u jednego z członków rodziny, wynikają z zaburzenia całego systemu. Objawy zaburzeń psychopatologicznych pełnią natomiast funkcję regulacyjną. Mechanizm homeostazy odgrywa pozytywną rolę, ponieważ chroni rodzinę przed rozpadem. Z drugiej strony może stanowić on źródło zaburzeń. W rodzinach nadmiernie homeostatycznych, występujące w rodzinie wzorce komunikacji i interakcji nie zmieniają się, pomimo osiągania przez rodzinę kolejnych etapów rozwoju. Nadopiekuńczy rodzice mogą ograniczać autonomię oraz niezależność dorastających dzieci, co blokuje możliwość ich dalszego wzrostu.

 

Morfogeneza

 

Morfogeneza jest przeciwieństwem homeostazy. Procesy morfogenezy umożliwiają rodzinie dokonywanie zmian oraz przechodzenie przez kolejne stadia rozwoju. Dla prawidłowego funkcjonowania systemu rodzinnego niezbędne jest zachowanie równowagi pomiędzy zmiennością (czyli morfogenezą) oraz stałością (homeostazą). Zmiany w cyklu życia są nieuniknione. Dzieci dorastają, pojawiają się różnego rodzaju trudności, które wymagają zmodyfikowania dotychczasowych sposobów postępowania. Zmiany są konieczne, jednak system rodzinny musi zachować pewną stabilność, aby przetrwać. Rodziny, w których dominuje zmienność nad homeostazą są niestabilne oraz narażone na rozpad.

Reklama

 

Strukturalna terapia Minuchina

 

Początki w systemowej koncepcji rodziny ma psychoterapia strukturalna, której twórcą jest Salvador Minuchin. Rodzina według Minuchina jest otwartym systemem społeczno-kulturowym, który rozwija się w biegu życia. Rozwój ten jest wynikiem zmian, wymagających od członków rodziny przystosowania się. W obliczu wydarzeń takich jak śmierć, poważna choroba bliskiej osoby, utrata pracy lub konflikty małżeńskie, każda jednostka, należąca do systemu rodzinnego, próbuje na swój własny sposób poradzić sobie z problemem. Rodzina będzie się rozwijać, jeśli cały system w odpowiedzi na wyzwanie znajdzie sposób na przystosowanie się do nowej sytuacji.

 

Granice

 

Minuchin podkreśla znaczenie właściwej hierarchii rodzinnej. Uważa on, że to rodzice powinni sprawować władzę. Ważną rolę w systemie rodzinnym odgrywają również granice. Minuchin wyróżnia trzy rodzaje granic: zatarte, prawidłowe (czyli elastyczne) oraz sztywne. Granice zatarte występują w rodzinach, w których informacje zbyt swobodnie przepływają pomiędzy subsystemami – wszyscy o wszystkich wszystko wiedzą. Role rodzinne są niejasne i pomieszane. Dzieci w takiej rodzinie mają trudności w osiągnięciu autonomii i niezależności. Granice sztywne sprawiają, że komunikacja i przepływ informacji jest ograniczony. Członkowie rodzin, w których pomiędzy subsystemami występują takie granice niewiele wiedzą o sobie, nie potrafią szczerze rozmawiać i wyrażać swoich uczuć. Rodzice mogą nawet zaniedbywać dzieci, pozostawiając im wiele swobody, co z jednej strony umożliwia osiągnięcie autonomii, jednak z drugiej prowadzi do poważnych trudności w nawiązywaniu bliskich relacji. W zdrowych rodzinach granice są elastyczne, umożliwiają szczerą komunikację i bliskość oraz pozwalają na zachowanie autonomii.

 

Koalicje w rodzinie

 

Koalicja to kolejne ważne pojęcie w teorii Minuchina. Koalicja polega na sprzymierzeniu się danego podsystemu (np. rodzica i dziecka) przeciwko innemu członkowi rodziny. Za szczególny przejaw patologii Minuchin uważa koalicje międzypokoleniowe. Najczęściej jedno z rodziców zmawia się z dzieckiem przeciwko małżonkowi. Partnerzy w ten sposób przenoszą własne problemy na potomstwo, co powoduje osłabienie konfliktu między nimi, jednak negatywnie wpływa na dziecko.

 

Fazy terapii strukturalnej

 

Terapia strukturalna przebiega w trzech fazach. Pierwsza polega na przyłączeniu terapeuty do systemu rodzinnego. Druga faza to odtwarzanie transakcji rodzinnych. Terapeuta prosi członków rodziny, aby pokazali w trakcie sesji, jak wyglądają ich codziennie relacje oraz w jaki sposób porozumiewają się ze sobą. Pozwala to na poznanie zdrowych oraz zaburzonych sposobów funkcjonowania systemu rodzinnego. Ostatnia faza polega na zmianie struktury rodziny, tak aby była w stanie sama poradzić sobie z pojawiającymi się na jej drodze problemami. Stosuje się tu trzy różne techniki, które służą restrukturalizacji rodziny: zmianę podsystemów, zmianę hierarchii rodzinnej oraz pokazywanie komplementarności.

 

Zmiana podsystemów

 

Pierwsza z technik polega na zamianie podsystemów. Najczęściej pracuje się nad wzmocnieniem granic pomiędzy poszczególnymi subsystemami. Terapeuta dąży do wyeliminowania patologicznych koalicji oraz pomaga stworzyć elastyczne granice. Tłumaczy członkom rodziny, że nie mają prawa wypowiadać się w imieniu pozostałych, ponieważ nie wiedzą, co oni tak naprawdę czują. Kolejna metoda, która służy zmianie podsystemów to manipulowanie przestrzenią – terapeuta w celu wzmocnienia granic może siadać pomiędzy poszczególnymi członkami rodziny, może przybliżać ich do siebie (gdy granice są sztywne). Inna technika, często wykorzystywana podczas sesji, polega na zastosowaniu przedmiotu (np. piłeczki), który określa osobę wypowiadającą się w danym momencie. Tylko jeden członek rodziny, który trzyma ten przedmiot w rękach ma prawo głosu, natomiast reszta nie przerywa i czeka na swoją kolej.

 

Zamiana hierarchii rodzinnej

 

W celu zmiany nieprawidłowej hierarchii rodzinnej terapeuta może stosować trzy kategorie technik. Pierwsza z nich ma na celu wzmocnienie pozycji jednego członka rodziny. Terapeuta dokonuje tego wspierając daną osobę, należącą do systemu rodzinnego, przez zawarcie z nią przymierza. Kolejna kategoria technik polega na ignorowaniu niektórych członków rodziny. Takie postępowanie terapeuty prowadzi zwykle do buntu osoby ignorowanej, co sprzyja zmianie hierarchii rodzinnej. Najczęściej stosuje się tę technikę w przypadku rodzin, w których dominującą osobą jest dziecko. Ignorowanie dziecka ma na celu ułatwienie sprawowania władzy rodzicom. Kolejnym sposobem, który terapeuta może wykorzystać w celu zmiany hierarchii rodziny jest wchodzenie w koalicję z pewną osobą przeciwko jednemu lub kilku z pozostałych członków rodziny. Terapeuta nie powinien jednak sprzymierzać się z dziećmi przeciwko rodzicom, ponieważ pozostaje to w sprzeczności z naturalną hierarchią oraz naraża dziecko na samotność poza sesjami, kiedy pozbawione jest wsparcia terapeuty.

 

Pokazywanie komplementarności

 

Ostatnia kategoria technik, które służą restrukturalizacji rodziny, polega na zmianie przekonania rodziny, że tylko jeden z jej członków (ten, u którego występują objawy zaburzeń psychicznych) stanowi problem. W rzeczywistości zaburzony jest cały system rodzinny, a symptomy przejawiane przez jednostkę są ściśle związane ze złożonymi wzorami relacji i komunikacji, występującymi w rodzinie.

 

Źródła:

  • Namysłowska, I. (2000). Terapia rodzin. Instytut Psychiatrii i Neurologii.
  • Radochoński, M. (1998). Wybrane zagadnienia psychopatologii w ujęciu systemowej koncepcji rodziny.

 

O autorce: Emilia Jamróz, dziennikarka oraz studentka III roku psychologii stosowanej na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie. Interesuje się neuropsychologią, psychologią poznawczą, psychosomatyką oraz psychodietetyką.

.

Reklama