Gdyby spróbować w krótkich słowach opisać, jak funkcjonuje osoba z osobowością z pogranicza (BPD — borderline personality disorder), można użyć określenia „od skrajności w skrajność”: są to szybkie zmiany nastroju czy nastawienia i trudne do przewidzenia wybuchy gniewu. Chwiejność emocjonalna, niepewny obraz samego siebie i impulsywność sprawiają, że ludzie z BPD często są odbierani jako niestabilni. Dodatkowo zdarza im się podejmować działania sabotujące, które wystawiają na próbę ich związki — romantyczne, rodzinne czy zawodowe. To wszystko nie znaczy jednak, że te związki muszą być z góry skazane na niepowodzenia. Osoba z osobowością z pogranicza potrzebuje bliskości, a za jej dezorientującymi dla otoczenia zachowaniami często stoi lęk przed porzuceniem.

W książce „Na huśtawce emocji. Jak rozmawiać z bliskimi z osobowością borderline” Jerold J. Kreisman uczy, jak radzić sobie z codziennością w takiej relacji: jak się komunikować, jak reagować na agresję werbalną i wybuchy gniewu, a także jak utrzymać rozmowę na właściwych torach, by uniknąć być może często pojawiających się napięć i frustracji.

Kilka prawd

Jerold J. Kreisman to specjalista o bogatym doświadczeniu. Już od kilku dekad swoją pracę poświęca głównie tematyce osobowości z pogranicza, tworząc wskazówki i narzędzia, które pomagają wprowadzić osobom z BPD pozytywne zmiany w relacjach i codziennym życiu. Przez wiele lat praktyki poznał ten temat zarówno od strony swoich pacjentów, jak ich partnerów, przyjaciół i bliskich. Książka „Na huśtawce emocji” to kolejna po „Nienawidzę cię! Nie odchodź!” cegiełka do uwrażliwiania społeczeństwa na problematykę osobowości borderline oraz do szerzenia zrozumienia osób z osobowością z pogranicza.

Autor rozpoczyna poradnik od krótkiego wyjaśnienia, czym jest borderline, jednak więcej uwagi poświęca praktycznym informacjom niż definicjom wyjętym z klasyfikacji zaburzeń. Kilka akapitów dotyczy chociażby mitów o BPD. Niestety w społecznym obrazie osoby z tym zaburzeniem osobowości są postrzegane wyłącznie jako kapryśne czy autodestrukcyjne. Jerold J. Kreisman, przeciwstawiając się takiemu wizerunkowi, pisze, że to często ludzie niezwykle kreatywni, inteligentni i odnoszący sukcesy, a ich funkcjonowanie w relacjach (i nie tylko) może się poprawić przy wprowadzeniu odpowiedniego leczenia. Dodatkowo nie każda rozmowa czy kłótnia muszą kończyć się dla obu stron poczuciem odtrącenia, niezrozumienia i winy. Autor przedstawia zasady, które wprowadzone do codziennej interakcji, pomagają z jednej strony zapewnić osobie z BPD poczucie akceptacji, a z drugiej zapobiegają dalszej eskalacji wzajemnych oskarżeń i prowokacji.

Triada komunikacji z osobą z BPD

Jakie są te wspomniane zasady? Jerold J. Kreisman proponuje, aby komunikację z osobą z BPD oprzeć na stworzonym przez niego w latach 80. modelu SET-UP. Model powstał podczas realizacji programu terapii pacjentów z osobowością z pogranicza, a potem opuścił szpitalne mury i przeniósł się do gabinetów terapeutycznych oraz zasilił dział psychoedukacji.

SET-UP to pięć komponentów. Pierwsze trzy, czyli SET, to skrót od anglojęzycznych słów support (wsparcie), empathy (empatia), truth (prawda). Kolejne dwa słowa, pochodzące od UP, dotyczą celów, które jednostka z BPD oraz jej partner starają się zrealizować w swojej relacji — understanding (wyrozumiałość) i perseverance (wytrwałość). Zawarte w książce „Na huśtawce emocji” przykłady rozmów oparte są właśnie na modelu SET-UP. Dzięki nim czytelnik może zauważyć, jakich sformułowań w rozmowie lepiej unikać, a jakie pomagają wyrazić wsparcie, empatię i prawdę, by dążyć do wytrwałości i wyrozumiałości w relacji.

SET-UP nie jest formą sformalizowanej terapii. To wytyczne oparte na doświadczeniu w pracy z pacjentami z BPD, które można przenieść do codziennego życia. Co ważne, komponent SET służy do stworzenia takiego środowiska rozmowy, w którym wrażliwa i obawiająca się odtrącenia osoba z osobowością borderline może poczuć się wysłuchana, bezpieczna oraz akceptowana. Komponent prawdy zaś zachęca do stawienia czoła trudnościom i dylematom, jednak w otoczeniu empatii i wsparcia.

Z szacunkiem dla obu stron

Do mocnych stron „Na huśtawce emocji” należy dobra podstawa teoretyczna, wielość przykładów i wskazówki, jak w praktyce podczas interakcji realizować model SET-UP. Pierwsza część książki poświęcona jest właśnie zasadom opartym na modelu, natomiast druga przedstawia kilka sytuacji bez wyjścia, które zdarzają się w relacjach z osobą z BPD. Dla lepszego zobrazowania Jerold J. Kreisman nazywa te sytuacje „i tak źle, i tak niedobrze”. Partnerzy osób z osobowością z pogranicza na co dzień mierzą się z takimi wyzwaniami, jak wybuchy gniewu czy impulsywna autodestruktywność. Jerold J. Kreisman podpowiada, co robić i co mówić, żeby minimalizować napięcia między rozmówcami.

Co ważne treść książki nie skupia się wyłącznie na emocjach i przeżyciach osoby z BPD. Autor przez lata pracy doświadczył, jak wymagające może być budowanie relacji i dobrej komunikacji z pacjentami z rozpoznaniem osobowości borderline. Podkreśla więc, że ważne jest również, by  wspierający partner zadbał o siebie, swoje samopoczucie i zdrowie. Ostatni rozdział „Zostać czy odejść?” jest wprost nastawiony na emocje partnerów osób z BPD. Pomaga im, jeśli znajdą się w takim punkcie swojego związku, rozważyć trudną decyzję — walczyć o relację czy zakończyć związek. Jerold J. Kreisman o każdej sytuacji, również o tej, pisze z wyczuciem, delikatnością, a co najistotniejsze — szacunkiem dla obu stron.

Książka „Na huśtawce emocji” pomaga zrozumieć osoby z osobowością borderline i pokazuje, jak najlepiej porozumiewać się z nimi, by unikać napięć i frustracji. Model SET-UP, na co wskazuje również sam jego autor, może posłużyć nie tylko do rozmów z osobami z BPD, ale również zawsze wtedy, kiedy rozmawiamy z kimś na ważne lub stresujące tematy. Jest szczególnie przydatny do interakcji z młodzieżą. W podsumowaniu Jerold J. Kreisman zwraca się do czytelnika następującymi słowami: „Zarówno ty, jak i twój partner możecie być szczęśliwi i macie do tego prawo. Mam nadzieję, że treści zawarte w tej książce pomogą wam obojgu w osiągnięciu szczęścia, na jakie obydwoje zasługujecie”. Nie można się z tym nie zgodzić.

Książka dostępna jest na stronie Wydawnictwa Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Kinga Bartkowiak

Kinga Bartkowiak — absolwentka etnologii, studentka psychologii na Uniwersytecie SWPS w Poznaniu. Członkini Koła Naukowego Psychoterapii i Treningu.

Artykuł powstał we współpracy z Wydawnictwem Uniwersytetu Jagiellońskiego.