Skip to main content

Emocjonalna otchłań

Przeżywanie silnych emocji porównać można do sztormu na naszym wewnętrznym morzu. Gdy odczuwamy złość, paraliżujący lęk lub zalewa nas smutek, mamy wrażenie, że toniemy w ciemnej otchłani, a nasz umysł zatraca zupełnie zdolność racjonalnej oceny sytuacji i działania. Zdarza się wtedy, że mówimy lub robimy rzeczy, których później żałujemy, ale będąc w „emocjonalnej otchłani” nie jesteśmy w stanie działać inaczej. Bywa, że umiemy podać źródło naszego emocjonalnego pobudzenia, na przykład kłótnia z partnerem, stresujący egzamin, kiepski dzień w pracy; czasami jednak wydaje się, że emocje sięgają głębiej, uderzają z zaskakującą intensywnością i bez wyraźnie uchwytnej przyczyny, wprawiając nas w zakłopotanie lub wywołując dodatkowy lęk.

Jak sobie z tym poradzić? Czy możliwe jest zapanowanie nad wewnętrznym sztormem? A może istnieje sposób, by nie brać w nim udziału, tylko obserwować z bezpiecznej przystani? O takim podejściu mówi teoria psychowzroczności sformułowana i rozwijana przez Daniela Siegela.

Czym jest psychowzroczność?

Psychowzroczność (mindsight) jest formą skoncentrowanej uwagi, dzięki której możemy obserwować nasz umysł oraz procesy w nim zachodzące. Innymi słowy, to umiejętność skupiania się na zjawiskach zachodzących w naszej głowie (myślach, emocjach, przekonaniach, doświadczeniach) i obserwacja ich bez oceniania i reagowania. Wracając do metafory morza, psychowzroczność jest narzędziem pozwalającym na pozostanie w bezpiecznej przystani naszego umysłu, gdy na morzu szaleje sztorm, bez angażowania się w jego przebieg.

W praktyce użycie psychowzroczności pozwala na zbudowanie dystansu między przeżyciami a osobą ich doświadczającą, czyli zmianę sposobu myślenia z „Jestem smutny” na „Czuję smutek”, sugerującą rozpoznanie przeżywanego uczucia i świadomość, co robić, by nie pozwolić mu przejąć kontroli nad daną chwilą. Umiejętność – upraszczając – myślenia o myśleniu, przeżywaniu i doświadczaniu, jest wrodzona, jednak często wskutek niewielkiej praktyki lub braku wsparcia ze strony ważnych dorosłych na wczesnych etapach życia, zostaje zapomniana. Psychowzroczność jest jednak zbiorem zdolności, które można praktykować i ćwiczyć niezależnie od doświadczenia i dotychczasowego ich poziomu.

Obiektyw psychowzroczności

Ważnymi umiejętnościami, stanowiącymi trzon psychowzroczności, są otwartość, obserwacja i obiektywność. Porównać je można do statywu stabilizującego „obiektyw” psychowzroczności. Bez tych zdolności nasz umysł i przeżycia w nim się pojawiające nie są możliwe do wyraźnej obserwacji, co więcej – bardzo trudno jest się im oprzeć i nie dać się porwać emocjom.

Otwartość oznacza zdolność do przyjmowania wszystkiego, co się pojawia w umyśle bez wcześniejszych uprzedzeń i przekonań. Wymaga zrezygnowania z naszych oczekiwań, ograniczających osądów i pozwala na spostrzeganie tego, co do nas dociera w rzeczywistej formie. Obserwacja pozwala na zauważenie naszych wewnętrznych przeżyć w trakcie doświadczania różnych sytuacji. Oznacza to, że jesteśmy w stanie widzieć siebie jako część większej całości, szerszej perspektywy i jednocześnie zauważać to, co się na bieżąco pojawia w naszym umyśle. Obiektywność to umiejętność dopuszczania do siebie uczuć i myśli przy jednoczesnym pamiętaniu, że są one jedynie „wytworami” naszego umysłu, a nie ostateczną rzeczywistością. Dodatkowo, pozwala zauważyć, że nasze wewnętrzne przeżycia są ograniczone w czasie – mijają i nie stanowią istoty naszej tożsamości. Słowem – nasze przeżycia są tylko przeżyciami, a nie nami. Obiektywność jest ważną umiejętnością umożliwiającą zbudowanie dystansu do doświadczanych emocji.

Kilka słów o mózgu

Koncepcja psychowzroczności jest ważnym elementem podejścia neurobiologii interpersonalnej, której Siegel jest autorem. Opisuje ono znaczenie codziennych interakcji oraz przeżyć dla rozwoju i zmian zachodzących w naszym mózgu. Praktyka psychowzroczności może mieć moc zmiany połączeń w naszym mózgu, istnieją bowiem dane dowodzące przebudowy sieci neuronalnych pod wpływem skupiania uwagi na określonych aktywnościach i obszarach naszego życia. Koncentracja na przeżyciach wewnętrznych pobudza i stymuluje rozwój tych samych obwodów, które rozumiane są jako leżące u podstaw zachowań empatycznych i warunkujących dobre samopoczucie. Obszarem mózgu szczególnie ważnym dla psychowzroczności wg Daniela Siegela jest środkowy obszar kory przedczołowej. Odgrywa on rolę regulacyjną –  kształtuje procesy zachodzące w organizmie, nadzoruje pracę pnia mózgu, umożliwia nam zastanowienie się przed wykonaniem czynności, odpowiada za empatię i osądy etyczne. Ze względu na swoje umiejscowienie pełni także funkcje integrujące informacje płynące z różnych, często oddalonych obszarów mózgu. Ćwiczenie umiejętności psychowzroczności, czyli koncentrowania się na własnych przeżyciach wewnętrznych, wiąże się z aktywnością właśnie w tym obszarze.

Od depresji po zaburzenia przywiązania

Książka Daniela Siegela „Psychowzroczność” dostarcza opisów pacjentów  z praktyki autora zmagających się z różnymi trudnościami. Klinicysta prezentuje przebieg terapii z wykorzystaniem podejścia rozwijania i wzmacniania umiejętności obiektywnego i otwartego obserwowania swojego świata wewnętrznego. Możemy przekonać się jak techniki psychowzroczności stabilizują rozchwiany umysł w chorobie afektywnej-dwubiegunowej, pomagają pokonać wycofanie i obojętność charakterystyczną dla depresji, radzą sobie z napadami paniki i pozwalają na przywrócenie odczuć płynących z ciała. Teoria psychowzroczności dostarcza również opartego o mechanizmy mózgowe wyjaśnienia rozumienia zespołu stresu pourazowego oraz występowania fragmentarycznych wspomnień i flashbacków, będących efektem przeżytych traum.

Znaczącym z punktu widzenia praktyki klinicznej jest wkład rozwijanej przez Siegela teorii w opisanie różnych wzorców przywiązania w dzieciństwie i ich konsekwencji dla tworzenia relacji w dorosłości. To, jaki rodzaj przywiązania wytworzy się między dzieckiem a jego opiekunem w pierwszych latach życia, jest istotne dla integracji przepływu energii i informacji w mózgu, czyli stanowi podstawę do jego harmonijnej i zrównoważonej pracy. Techniki związane z uważnością, samoświadomością i obserwacją własnego ciała mogą być pomocne w radzeniu sobie z problemami wynikającymi z pozabezpiecznych stylów przywiązania, a także są z powodzeniem stosowane w pracy terapeutycznej nakierowanej na budowanie i poprawę jakości relacji partnerskich.

Książka dostępna jest na stronie Wydawnictwa Mamania.

PS A na koniec niespodzianka! Dla 6 z Was mamy po egzemplarzu recenzowanej powyżej książki. Co należy zrobić, aby ją otrzymać? Wystarczy wysłać maila na adres hello@zdrowaglowa.pl w tytule wpisując „Psychowzroczność”. Książki powędrują do osób, których maile przyjdą do nas jako 5, 10, 15, 20, 25 i 30. Do dzieła! 

Autorka:

Karolina Ziegart-Sadowska

Karolina Ziegart-Sadowska – psycholog, absolwentka Uniwersytetu Warszawskiego, psychoterapeutka poznawczo-behawioralna, neurobiolog z wykształcenia i zamiłowania. Prowadzi psychoterapię dorosłych, dzieci i młodzieży w podejściu poznawczo-behawioralnym z wykorzystaniem technik “trzeciej fali” (ACT, Terapia Schematów, Mindfulness). Wspiera również rodziców w pokonywaniu trudności wychowawczych i kształtowaniu kompetencji rodzicielskich. W swojej pracy szczególną wagę przypisuje tworzeniu bezpiecznej, pełnej szacunku i otwartości relacji terapeutycznej. Ceni metody oparte o dowody naukowe. Prowadzi prywatną praktykę i tworzy portal nietylkopsycholog.pl.
Strona | Facebook Instagram

Artykuł powstał we współpracy z Wydawnictwem Mamania.

Zdrowa Głowa

About Zdrowa Głowa

Leave a Reply