„Uzależniony mózg” – recenzja książki

Mózg bez hamulców

Wyobraź sobie, że wsiadasz do auta. Ruszasz, dodajesz gazu, samochód się rozpędza. Po chwili widzisz ostry zakręt, wciskasz hamulec i… nic się nie dzieje. Wciskasz mocniej, samochód jedzie szybciej, a Ty z przerażeniem stwierdzasz, że hamulce przestały działać. Jedziesz autem, które gładko przyspiesza, ale zupełnie nie hamuje, mimo podejmowanych prób. Jednak zamiast się zatrzymać, stwierdzasz, że jeśli tylko odpowiednio się postarasz, to dasz radę zwolnić i… jedziesz dalej. Zupełnie nie zauważasz, że straciłeś panowanie nad pojazdem, a dodatkowo obiecujesz sobie, że przed następnym zakrętem już na pewno zahamujesz…

Opisany mechanizm to metafora działania „uzależnionego mózgu”. Uzależnienie jest zaburzeniem wiążącym się z utratą zdolności kontroli nad ilością przyjmowanych substancji, które nadużywane w perspektywie czasu prowadzą do spustoszenia w wielu obszarach życia. Często zaczyna się niewinnie, od weekendowych imprez, spotkań ze znajomymi, piwa „przy okazji”, obietnic „to ostatni kieliszek”, krótkotrwałych, wymuszonych abstynencji „bo przecież potrafię nie pić”, aż do chwili, w której otwarcie przyznajesz przed sobą, że straciłeś kontrolę. Dzieje się to zwykle, gdy zaburzenie jest już zaawansowane, a Twoim życiem od dawna kieruje nałóg, a nie Ty.

Choroba czy słabość?

W świadomości społecznej uzależnienie obarczone jest licznymi stereotypami. Często słyszy się, że jest wyrazem braku silnej woli, kwestią wyboru, niewystarczającego zaangażowania, braku chęci. To wszystko sprawia, że do „bycia uzależnionym” ciężko się przyznać, a tym samym – ciężko sięgnąć po odpowiednią pomoc i wsparcie. Tymczasem uzależnienie to zaburzenie, choroba, w której choruje mózg, a dokładniej – jego zdolność hamowania.

Nasz mózg przystosowany jest do nagradzania przyjemnych doświadczeń. Gdy robimy coś miłego, zwiększa się stężenie substancji odpowiedzialnych za uczucie przyjemności. Podobnie działa alkohol i inne środki uzależniające, z taką różnicą, że wyrzut substancji odpowiadającej za uczucie szczęścia jest od 2-10 razy większy niż w przypadku innych, naturalnych przyjemności (spacer, smaczny posiłek). Pojawiające się po przyjęciu środków uzależniających uczucie euforii jest niezwykle silnym wzmocnieniem, sprawiającym, że prawdopodobieństwo ponownego sięgnięcia po te substancje jest bardzo wysokie. Dodatkowo, przyćmiona zostaje zdolność do czerpania przyjemności z naturalnych sytuacji – nic nie może równać się uczuciu „szczęścia” wywołanemu przez alkohol czy narkotyki. W miarę rozwoju zaburzenia dochodzi również do innych zmian w mózgu – upośledzeniu ulegają funkcje umożliwiające kontrolę i racjonalne zachowanie, utrudnione jest uczenie się i logiczne rozumowanie oraz myślenie (upośledzenie działania „mózgu racjonalnego”). To wszystko sprawia, że sięganie po substancje uzależniające staje się nawykiem niepoddającym się kontroli, posiadającym silną moc samowzmacniającą.

Trzy składniki terapii

Czy chorującemu mózgowi można pomóc? Ze względu na wiele negatywnych konsekwencji jakie niesie uzależnienie na poziomie indywidualnym jak i społecznym, opracowano różne formy wsparcia i terapii: od programów terapeutycznych, grup samopomocowych, terapii indywidualnej po farmakoterapię. Jednym z podejść o dobrze udokumentowanej skuteczności jest terapia poznawczo-behawioralna, a rozwój badań pozwolił na dołączenie do niej komponentu dialogu motywującego oraz technik opartych na uważności (techniki zapobiegania nawrotom).

Techniki dialogu motywującego przydatne są szczególnie na początku pracy z uzależnieniem, choć wskazane jest powracanie do nich również na późniejszych etapach terapii. Osoby decydujące się na zerwanie z nałogiem często zmagają się ze zmiennym poziomem motywacji (czasami są przekonane o chęci zmiany, a czasami wprost przeciwnie) oraz ambiwalencją, czyli mieszanymi uczuciami, które pojawiają się w obliczu trudnej sytuacji. Dialog motywujący dostarcza narzędzi i rozwiązań pozwalających na radzenie sobie z doświadczaną chwiejnością oraz umacnia w obranym postanowieniu zerwania z nałogiem.

Techniki poznawczo-behawioralne (ang. cognitive-behavioral therapy, CBT) pozwalają przeprowadzić nas przez różne aspekty radzenia sobie z uzależnieniem. Począwszy od dbania o zdrowy tryb życia, przez uczenie się wychwytywania ciągu przyczynowo-skutkowego między bodźcem wyzwalającym –> myślą -> odczuciem głodu -> sięganiem po używkę, następnie przez rozpoznawanie zniekształceń poznawczych i uczenie się „włączania racjonalnego mózgu” do kwestionowania „pomysłów mózgu uzależnionego”. Techniki CBT dostarczają również narzędzi do radzenia sobie z głodem alkoholowym/ narkotykowym oraz trudnymi emocjami – złością oraz zaburzeniami nastroju.

Uważność. To kolejny element zbioru technik wykorzystywanych do pracy z uzależnieniami. Uważność jest odmianą medytacji o wysokiej skuteczności w radzeniu sobie z lękiem i stresem. W kontekście uzależnień opisywana jest jako szczególnie przydatna w sytuacjach, gdy trudno opanować i kwestionować myśli ostrzegawcze (przyzwalające) oraz silne emocje. Uważność pozwala poradzić sobie z lękiem i obniżonym nastrojem, które często towarzyszą odstawianiu substancji uzależniających oraz jest skutecznym narzędziem w radzeniu sobie z głodem alkoholowym/narkotykowym. Jednym z narzędzi uważności jest technika uważnego oddychania SOBER (ang. sober – trzeźwy): Zatrzymaj się (ang. Stop), Obserwuj (ang. Observe), Oddychaj (ang. Breathe), Poszerz swoją świadomość (ang. Expand your awareness), Reaguj w sposób uważny (ang. Respond mindfully).

Dla kogo jest ta książka?

Omówione podejście terapeutyczne wyczerpująco opisane jest w książce Suzette Glasner-Edwards „Uzależniony mózg. Jak wyjść z nałogu, wykorzystując techniki terapii poznawczo-behawioralnej, uważności i dialogu motywującego”. To poradnik z ćwiczeniami, który umożliwia stworzenie własnego zbioru technik pracy nad uzależnieniem. Pod koniec lektury Czytelnik posiada wiedzę dotyczącą mechanizmu uzależnienia, narzędzia terapeutyczne oraz wyposażony jest w spersonalizowany, praktyczny plan wyjścia z nałogu. Książka może być elementem terapii lub samodzielną lekturą wspierającą leczenie. To pozycja godna polecenia zarówno dla osób szukających pomocy w poradzeniu sobie z uzależnieniem, jak i profesjonalistów pracujących z osobami uzależnionymi.

Książka dostępna jest na stronie Gdańskiego Wydawnictwa Psychologicznego.

PS A na koniec niespodzianka! Dla 6 z Was mamy po egzemplarzu recenzowanej powyżej książki. Co należy zrobić, aby ją otrzymać? Wystarczy wysłać maila na adres hello@zdrowaglowa.pl w tytule wpisując „Uzależniony mózg”. Książki powędrują do osób, których maile przyjdą do nas jako 5, 10, 15, 20, 25 i 30. Do dzieła! 

Autorka:

Karolina Ziegart-Sadowska

Karolina Ziegart-Sadowska – psycholog, absolwentka Uniwersytetu Warszawskiego, psychoterapeutka poznawczo-behawioralna, neurobiolog z wykształcenia i zamiłowania. Prowadzi psychoterapię dorosłych, dzieci i młodzieży w podejściu poznawczo-behawioralnym z wykorzystaniem technik “trzeciej fali” (ACT, Terapia Schematów, Mindfulness). Wspiera również rodziców w pokonywaniu trudności wychowawczych i kształtowaniu kompetencji rodzicielskich. W swojej pracy szczególną wagę przypisuje tworzeniu bezpiecznej, pełnej szacunku i otwartości relacji terapeutycznej. Ceni metody oparte o dowody naukowe. Prowadzi prywatną praktykę i tworzy portal nietylkopsycholog.pl.
Strona | Facebook Instagram

Artykuł powstał we współpracy z Gdańskim Wydawnictwem Psychologicznym.

Author Zdrowa Głowa

More posts by Zdrowa Głowa

Leave a Reply